Jagoda kamczacka (wiciokrzew siny)

Lonicera caerulea var. kamtschatica
Caprifoliaceae – przewiertniowate

Nareszcie zarejestrowana​

Informujemy, że zgodnie z Rozporządzeniem Wykonawczym Komisji (UE) 2018/1991 z dnia 13 grudnia 2018 r. na mocy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 owoce jagody kamczackiej (Lonicera caerulea L.) zostały wpisane na listę tradycyjnej żywności. Rozporządzenie to zezwoliło na legalne wprowadzanie ich do obrotu na terenie UE.

Owoce jagody kamczackiej należą do najwcześniejszych w sezonie. Pierwsze owoce pojawiają się już w maju, a pełnia owocowania przypada na czerwiec. Zawierają mnóstwo witamin i minerałów, niezwykle korzystnych dla organizmu człowieka, co daje wielkie możliwości wykorzystania jagody kamczackiej jako rośliny dietetycznej, profilaktycznej, a nawet leczniczej. Eksperci nazwali jej owoce „jagodami wiecznej młodości”, gdyż odnaleźli w nich związki zapobiegające starzeniu się komórek. Jest rośliną niewymagającą i łatwą w uprawie. Nowe odmiany łączą w sobie najbardziej pożądane cechy – duże, deserowe owoce o słodko-kwaskowym smaku pozbawionym goryczki, odporność na suszę, długowieczność, odporność na mróz oraz wczesność. Niezwykła zdrowotność uprawianych odmian pozwala na stosowanie ekologicznych metod uprawy.

Naturalnie występuje w północnowschodniej Rosji, w Chinach, Japonii i Kanadzie. W Rosji wśród obecnie uprawianych odmian spotykane są wyłącznie krzyżówki Lonicera caerulea var. kamtschatica Sevast. z innymi odmianami wiciokrzewu sinego, szczególnie L. kamtschatica var. edulis. W Japonii (Hokkaido) krzyżowano tę odmianę z L. kamtschatica var. emphyllocalyx, w Kanadzie z występującą tam odmianą L. kamtschatica var. villosa oraz z pochodzącą z Japonii L. kamtschatica var. emphyllocalyx.
W naturze jagoda kamczacka rośnie na wilgotnych obszarach wzdłuż rzek, bagien, na leśnych polanach.

Wszystkie formy tego gatunku są krzewami rosnącymi do ok. 2,2–2,5 m wysokości, o sezonowych liściach. Długość życia krzewu wynosi 50 lat lub więcej. Liście są owalne, sinozielone, lekko woskowane, o długości do 8 cm i szerokości do 5 cm, ułożone na pędach naprzeciwlegle. Pąki kwiatowe tworzą się na zeszłorocznych pędach, rozwijają się w ciągu kilku dni po wiosennym ociepleniu. Kwiaty są niepozorne, lejkowate, żółtawobiałe, do 2 cm długości, w polskich warunkach klimatycznych pojawiają się od końca III do początku IV. W zależności od pogody kwitnienie trwa 20–25 dni. Kwiaty są owadopylne (najczęściej zapylane są przez trzmiele, rzadziej przez pszczoły). Rosyjskie obserwacje sugerują także wiatropylność – krzewy w trudnych warunkach klimatycznych, wczesną wiosną gdy brak jeszcze owadów zapylających, również zawiązują owoce. Jagoda kamczacka jest rośliną dwupłciową, ale niesamozapylającą się (obcopylną) – wymaga zapylenia krzyżowego. Dlatego im większy dobór odmian na plantacji, tym zbiory będą większe. Sadząc w ogrodzie kilka roślin tej samej odmiany uzyskamy niski plon (mimo obfitego kwitnienia).
Owocem jest podłużna jagoda (przypominająca kolorem borówkę amerykańską) o średnicy ok. 1 cm i długości do 5 cm. Masa jagody może znacznie przekraczać 3 g. Owoce zawierają do 20 nasion, miękkich, niewyczuwalnych podczas jedzenia. Jagody mają charakterystyczny, przyjemny smak, z wyczuwalną (szczególnie u starszych odmian) goryczką. Sok ciemny, barwiący. W przeciwieństwie do borówki wysokiej, dojrzała jagoda jest ciemna na całym przekroju. W latach 50 ubiegłego wieku w Rosji (Bakczar) pierwsze prace selekcyjne były prowadzone pod kątem przydatności soku z jagód, jako barwników do żywności.
Obecnie trwające prace hodowlane nad nowymi odmianami kładą nacisk nie tylko na deserowy smak owoców, długość ich przechowywania, plenność, ale także na przydatność do zbioru mechanicznego. Nowe rosyjskie i kanadyjskie odmiany mają twardsze, dojrzewające w jednym terminie jagody z suchą blizną poszypułkową, grubszą skórką, dzięki czemu nadają się do zbioru i sortowania mechanicznego. Owoce można przechowywać w tradycyjnej chłodni do 2 tygodni. Jednak wciąż trwają prace hodowlane nad wydłużeniem tego okresu. W Moskwie, w Rosyjskiej Akademii Rolniczej (RASHN) udowodniono, że owoce niektórych odmian mogą być przechowywane nawet do 3–4 tygodni. Odmiany bardzo różnią się między sobą przydatnością do dłuższego przechowywania.
Owoce starszych odmian są raczej kwaśne i cierpkie, nowsze odmiany – to głównie odmiany deserowe. Ich owoce są słodkie, często pozbawione kwaśno-gorzkiego smaku. Owoce jagody kamczackiej należą do najwcześniejszych w sezonie. W Polsce, w zależności od przebiegu pogody, pierwsze owoce wczesnych odmian mogą pojawiać się już pod koniec V (wcześniej niż truskawki!), nawet do 6 tygodni przed owocami borówki amerykańskiej. Terminy kwitnienia i owocowania podano za opracowaniami rosyjskimi i kanadyjskimi oraz w oparciu o kilkusezonowe obserwacje w naszym gospodarstwie. Generalnie należy przyjąć, że w Polskich warunkach klimatycznych jagody będą dojrzewać ok. 4–6 tygodni wcześniej niż podają wyżej wymienione opracowania. W 2013 roku pełnia owocowania na Syberii przypadła na 3. dekadę lipca! W roku 2014 najwięcej odmian dojrzało w 1 dekadzie lipca. Owoce wybarwiają się na 1–2 tygodni przed osiągnięciem dojrzałości zbiorczej, dlatego przed zbiorem koniecznie należy sprawdzać dojrzałość jagód, gdyż niedojrzałe są niesmaczne. Roślina owocuje co roku, a urodzajność krzewu wzrasta do 15 roku życia. Wysadzone na plantację jednoroczne sadzonki zaczynają owocować w 2.–3. roku po posadzeniu. Znaczący plon pojawia się w 4. roku po posadzeniu. Średnia plenność to ok. 3 kg z krzewu (może wynosić nawet do 8 kg!). Pełnia plonowania przypada na piąty rok i lata następne.
W owocach można znaleźć wiele witamin, w tym: karoten (prowitamina A), tiaminę (B1), ryboflawinę (B2), kwas foliowy (B9), pirydoksynę (B6), rutynę (Р) oraz pektyny i garbniki. Zawierają wiele korzystnych dla organizmu naturalnych makroelementów (magnez, sód, potas, wapń, fosfor) i mikroelementów (mangan, miedź, bar, krzem, bor, jod). Pod względem zawartości witaminy C w owocach (40–60 mg%) nie ustępują cytrynie, a w liściach wartość ta dochodzi nawet do 200 mg% („Сады России”; Lidia Vasilievna Yurina). Inne źródła podają, że zawartość witaminy C może dochodzić nawet do 150 mg/100 g („Сады России”; Vladimir Sergeevich Ilyin). Jagody zawierają o 50% więcej polifenoli (w tym pięciokrotnie więcej antocyjanin) oraz ponad dwukrotnie więcej aktywnych antyoksydantów w porównaniu z jagodami V. myrtillus. Według http://haskapberries.com poziom antyoksydantów jest najwyższy wśród obecnie zbadanych owoców. Wskaźnik ORAC (Oxygen Radical Absorbance Capacity) – czyli zdolność pochłaniania reaktywnych form tlenu przez przeciwutleniacze wynosi 13400 mmol/100 g – jest to niezwykły wynik! Dodatkowo oceniono zawartość fenoli na poziomie 1014 mg/100 g, antocyjanin – 949 mg/100 g, bioflawonoidów – 887 mg/100 g.
Owoce cechują się dużą zawartością suchej masy (19%), zawierają cukier – nawet do 21 % – głównie glukozę – 75%, sacharozę – do 11,4%, w mniejszej ilości fruktozę, galaktozę, ramnozę. W świeżych owocach znajdują się również znaczące ilości produktów dietetycznych, takich jak: sorbitol i inozytol.
Wymienionym wyżej substancjom przypisuje się duże znaczenie w profilaktyce antynowotworowej, chorób serca i cukrzycy.

• gleba
Jagoda kamczacka nie jest wymagająca w stosunku do gleby: rośnie dobrze niemal w każdej, z wyjątkiem podmokłej (ciężkiej, gliniastej) i suchej (lekkiej, piaszczystej). Na glebie suchej i przepuszczalnej wymaga nawadniania, szczególnie w 1. i 2. roku po posadzeniu – tak aby krzewy mogły wytworzyć obfity i głęboki system korzeniowy. Rośliny jagody kamczackiej są tolerancyjne co do odczynu podłoża, mogą z powodzeniem rosnąć w zakresie pH 5–8 (optymalny jest lekko kwaśny: pH 5,5–6,5).
Należy unikać stanowisk, gdzie gromadzi się zimne powietrze, wilgoć lub blisko podchodzą wody gruntowe. Długotrwałe wiosenne podtopienia również wpływają niekorzystnie. Są roślinami tolerującymi duże zanieczyszczenie powietrza.

• światło
Jest rośliną światłolubną, toleruje jednak lekkie zacienienie, lecz wówczas jagody są mniejsze. Obfite zbiory daje tylko na miejscach nasłonecznionych i osłoniętych od wiatru.

• temperatura
Krzewy są całkowicie odporne na mróz, znoszą temperaturę do -45°C, kwiaty znoszą do -8°C. Wiosną liście często rozwijają się, gdy jeszcze leży śnieg. Młode, zielone pędy wytrzymują temperaturę spadającą do –16°C.

• woda
Preferuje stanowiska wilgotne. Siedmioletnie obserwacje na VNIIS (BHNNC – Rosyjski Instytut Certyfikacji) im. Miczurina pokazały negatywny wpływ suszy w okresie formowania i dojrzewania owoców na ich jakość, tendencję do opadania owoców, zmniejszenie plonu, a nawet zwiększoną podatność na choroby (m.in. na oparzelinę). Podlewanie plantacji powoduje znaczny wzrost masy jagód. Korzystnie również wpływa nasycenie wilgocią powietrza wokół krzewów, co można osiągnąć przez nawadnianie ściółki pod krzewami.

Jagoda kamczacka jest rośliną niewymagającą specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych przez pierwsze lata po posadzeniu. Jest rośliną długowieczną, a okres produkcyjny wynosi 20-30 lat. Poniżej przedstawiono kilka podstawowych zaleceń uprawowych.

• sadzenie
Za najlepsze sadzonki uważa się rośliny o wysokości powyżej 30 cm, z dwoma lub trzema pędami, o grubości szyjki korzeniowej: 0,7–1 cm i długość systemu korzeniowego ok. 20–25 cm. Zwykle oferowane są sadzonki rozmnożone wegetatywnie, sadzone w pojemnikach (najczęściej w doniczkach P9, ale też i w większych). Takie sadzonki można wysadzać do gruntu przez cały okres wegetacyjny, jednak najlepszy czas to jesień (wrzesień i październik). Jagodę kamczacką zaleca się wysadzać na miejscu po ziemniakach, warzywach i innych roślinach okopowych. Przed sadzeniem gleba powinna być odchwaszczona i użyźniona.

Na plantacjach krzewy sadzi się wg schematu:

do zbioru ręcznego – odległość między rzędami powinna wynosić 2,5–3,5 m, w rzędach 1,0–1,5 m (na plantacjach towarowych – 2500 do 4000 szt./ha);
do zbioru mechanicznego – odległość między rzędami 4,0–4,5 m, w rzędach 0,5–0,7 m (na plantacjach towarowych – nawet do 5000 szt./ha).

Dołek powinien mieć wielkość dostosowaną do systemu korzeniowego. Dołki warto zaprawiać kompostem lub innymi dodatkami organicznymi. Roślinę należy posadzić ok. 5 cm niżej niż rosła. Krzewy podlewa się i ściółkuje się glebę wokół roślin. Pozostała pielęgnacja sadzonek sprowadza się do usuwania chwastów, spulchniania okręgów wokół krzewów na głębokość 5–8 cm. Zabieg ten przeprowadza się jesienią, po opadnięciu liści (w pobliżu krzewów kopie się płycej, aby nie uszkodzić korzeni, natomiast w międzyrzędach – głębiej).
Większość odmian jest obcopylna. W celu zapewnienia zapylenia krzyżowego trzeba posadzić 2–3 odmiany kwitnące równocześnie – obowiązuje zasada: im więcej odmian tym lepsze plony! Wzajemnie zapylające się odmiany sadzi się rzędami (lub kilkurzędowymi blokami) obok siebie. Ze względu na organizację zbiorów nie poleca się mieszać odmian w rzędach.

• nawożenie
Przed założeniem niewielkiej plantacji jesienią wprowadza się nawozy organiczne (obornik, kompost, torf): 8–10 kg/m2. W przypadku niewystarczającej ilości nawozów organicznych można je wsypać do dołków w czasie sadzenia. Do jednego dołka wsypuje się 10 kg przefermentowanego obornika lub kompostu, po 40–50 g superfosfatu i tyle samo soli potasowej („Сады России”; Nadieżda Wiktorowna Sawinkowa, Andrej Wasiliewicz Gagarkin).
Prawidłowe przygotowanie stanowiska uprawy sprawia, że w ciągu pierwszych trzech lat po posadzeniu dodatkowe nawożenie nie jest konieczne. Dokarmienie młodych roślin przeprowadza się 2–3 razy w okresie wegetacji. Pierwsze (wiosenne) na początku kwietnia: na 1 m2 wokół krzewów wysypuje się 20 g mocznika, 30 g azotanu amonu lub 40 g siarczanu amonu. Drugie (letnie) na początku lipca, po zbiorach stosując nawóz mineralny wieloskładnikowy (25–30 g nawozu rozpuszcza się w 10 l wody i dawkuje 5 l na roślinę). Szczególnie skuteczne jest nawożenie roztworem gnojówki (1:4) – 10 litrów na krzew. Do dokarmiania można użyć gotowego kompletnego nawozu, posypowo (60–80 g/m2). Jesienią nawożenie przeprowadza się po raz trzeci. Pod przekopywanie gleby podsypuje się wzbogacony nawóz organiczny (humus, kompost) w ilości 8–10 kg na 1 m2 wokół krzewów. Kwaśne gleby, co 3–4 lata powinny być wapnowane (200–300 g wapna lub kredy na 1 m2) przed jesiennymi uprawkami. Starsze rośliny (6–7-letnie) nawozi się dwa razy w ciągu sezonu – wiosną i jesienią, zwiększając dawkę 1,5 raza. („Сады России”; Lidia Vasilievna Yurina).

• przycinanie
W ciągu 5–7 lat po posadzeniu roślin zazwyczaj nie przycina się, ponieważ wraz z wierzchołkami traci się znaczną część plonu. Systematyczne przycinanie rozpoczyna się w 8–10 roku uprawy („Сады России”; Lidia Vasilievna Yurina). Najlepszym okresem jest jesień, po opadnięciu liści (wiosną najpóźniej do końca marca). Cięcie polega na przerzedzeniu korony oraz na skróceniu gałęzi szkieletowych o połowę.
Dla roślin 20-, 25-letnich najkorzystniejsze jest cięcie odmładzające (do wysokości 30–40 cm od poziomu ziemi). W następnym roku pozostawia się wyrosłe pędy. Wiosną trzeciego roku formuje się krzew, pozostawiając na nim, po przerzedzeniu, 10–15 najsilniejszych gałęzi.

Jagoda kamczacka należy do roślin niezwykle rzadko atakowanych przez choroby i szkodniki. Jednakże w okresie niesprzyjającej pogody na niektórych odmianach mogą pojawić się objawy mączniaka czy oparzeliny. Sporadycznie obserwowano występowanie larw motyli wielożernych (np. zwójek), tarczników, mszyc czy przędziorków (po zbiorze owoców, w suche kontynentalne lata).
Należy się jednak spodziewać, że w miarę rozrastania się nasadzeń i plantacji jagody kamczackiej (jak to zwykle bywa przy monokulturach) mogą pojawić się nowe szkodniki i choroby, o których będziemy Państwa informować na bieżąco.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

• „Сады России”; „Jagoda kamczacka w każdym sadzie” – Lidia Vasilievna Yurina, dr nauk rolniczych, Odincowo, Obwód Moskiewski (nr 1, 2012 r.)
• „Сады России”; „Suchodrzew błękitny na Centralnym Uralu” – Nadieżda Stiepanowna Jewtuszenko, dr nauk rolniczych, adiunkt Swierdłowskiej Hodowlanej Stacji Sadownictwa (nr 6, 2012 r.)
• „Сады России”; „Wiodąca kultura Bakczarskiego” – Nadieżda Wiktorowna Sawinkowa, Starszy pracownik naukowy oraz Andrej Wasiliewicz Gagarkin, Młodszy pracownik naukowy FGUP „Bakczarskoje” Rosselhozakademii, Bakczar, Obwód Tomski (nr 8, 2012 r.)
• „Сады России”; „Suchodrzew błękitny w przydomowym ogródku” – Anatolij Michajłowicz Michiejew, dr nauk rolniczych, Moskwa (nr. 8, 2012 r.)
• „Сады России”; „Pierwsza w sezonie” – Vladimir Sergeevich Ilyin, dr nauk rolniczych, Czelabińsk (nr 8, 2012 r.)
• „Сады России”; „Na obecnym etapie selekcji” – Dmitrij Michajłowicz Bryksin, dr nauk rolniczych, VNIIS im. I.W. Miczurina, Miczurińsk (nr 8, 2012 r.)
• „Сады России”; „Jagoda wiecznej młodości” – Roksana Michajłowna Iwanowa – red. nacz. wyd. „Sady Rosji” (nr. 8, 2012 r.)
• http://www.plnazahrada.cz
• http://haskapberries.com

Plantacja jagody kamczackiej

Jak zakładaliśmy plantację

4

W ostatnich latach w Polsce jagoda kamczacka zyskuje na popularności dzięki swojej wczesności (pierwszy owoc w sezonie) i właściwościom zdrowotnym. Wzbudza zainteresowanie wśród plantatorów owoców jagodowych, ponieważ wieloletnie prace hodowlane doprowadziły do otrzymania doskonałych w smaku owoców deserowych (dużych, soczystych, słodkich, doskonałych do spożycia na świeżo).

5

Zakładając naszą pierwszą plantację jagody kamczackiej korzystaliśmy z własnych obserwacji, z dostępnej nam literatury oraz doniesień naukowych, ponieważ w Polsce nie ma jeszcze ściśle opracowanych technologii uprawy tej rośliny. Przy kolejnych etapach zakładania plantacji korzystaliśmy również z doświadczeń zaprzyjaźnionych plantatorów z Rosji i Kanady, gdzie roślina ta jest uprawiana na skalę przemysłową.
Dzieląc się z Państwem uwagami na temat zakładania oraz prowadzenia plantacji jagody kamczackiej pragniemy zaznaczyć, że nie są one sztywnymi wytycznymi, a jedynie naszą propozycją postępowania, która może być pomocna przy Państwa przedsięwzięciach.

Nasza pierwsza plantacja powstała na powierzchni 3 ha, całość obsadziliśmy krzewami jagody kamczackiej. Plantacja znajduje się kilkanaście kilometrów od Krakowa – w Sosnówce. Powstała na glebach II, III i IV klasy.
Wiosną 2015 roku w celu przygotowania gleby pod uprawę wysialiśmy rośliny przedplonowe (soję, bobik, a na jednym z pól – zboże). Po zbiorze roślin pole zostało przyorane agregatem ścierniskowym.

Następnym etapem przygotowania pola pod uprawę było wykonanie zabiegu głęboszem, w celu zlikwidowania podeszwy płużnej. Głębosz pracował na głębokości 60 cm.

6

Po głęboszu pole zostało uprawione agregatem ścierniskowym składającym się z płużników, brony talerzowej oraz wału kruszącego Packera.

7

Następnie wytyczyliśmy rzędy – w naszym przypadku co 4 m. Rozstawa taka uwarunkowana była rozmiarami naszych pól, jednakże z naszego doświadczenia wynika, że optymalna szerokość między rzędami powinna wynosić 4–4,20 m.

Na tak przygotowanym polu, w rzędach rozsypaliśmy torf kwaśny (3,8 pH), w celu poprawienia struktury gleby, która u nas jest ciężka i zlewna oraz korekty odczynu gleby. Zastosowaliśmy 20 l torfu (o granulacji 20–40 mm) na m.b. rzędu.

8

Po zaprawieniu ziemi torfem przekopaliśmy pole łopatą mechaniczną na głębokość 30-35 cm.

9

W kilka dni po tym zabiegu, gdy rozluźniona gleba trochę osiadła rozpoczęliśmy formowanie zagonów wzniesionych (o szerokości 70 cm i wysokości 15 cm). Zagony zostały przykryte czarną agrowłókniną o gramaturze 90 g/m2.

10

Środkiem wzniesionego zagonu poprowadziliśmy koło znaczące miejsca, gdzie należy naciąć agrowłókninę. Dodatkowo koło to wykonuje niewielkie wgłębienie, które w przyszłym roku ułatwi nam układanie instalacji nawadniającej.

Na tak przygotowanych zagonach wykonaliśmy nacięcie w kształcie litery H, w miejscach gdzie planowaliśmy posadzić rośliny. Przyjęliśmy rozstawę co 50 cm. Daje to gęstość nasadzenia 5 tys. roślin na ha w rozstawie 4,0 x 0,5 m. Zdecydowaliśmy się na zmniejszenie zalecanej odległości między roślinami w rzędzie. Liczymy na to, że rośliny posadzone bliżej siebie ułożą się wachlarzowato i nie będą krzyżować się w osi rzędu. Wzajemnie przerośnięte krzewy, utrudniają zbiór mechaniczny, przez co w czasie zbioru dochodzi do zniszczenia części pędów. Pomysł zaczerpnęliśmy od plantatorów porzeczki czarnej, którzy przyjęli taką właśnie taktykę. Gdyby okazało się, że są jednak zbyt gęsto posadzone, to zawsze można wsadzić co drugi krzew.

Następnie w miejscu, gdzie została nacięta agrowłóknina wykonaliśmy otwory stemplem wycinającym lub wiertłem spalinowym o średnicy 18 cm.

11

Rośliny posadziliśmy o 1–2 cm niżej niż rosły w doniczce. Sadziliśmy je ręcznie, ponieważ nasze gleby są ciężkie i zlewne, co uniemożliwiło wjazd maszyn.

12

Wysadzany przez nas materiał to jednoroczne sadzonki w kwadratowej doniczce 3,5 l. Mamy świadomość tego, że dość duży rozmiar roślin nieco utrudnił nam zadanie, jednakże jest to cena, którą musieliśmy zapłacić za przyspieszenie pierwszych zbiorów.